چالش ها و فرصت هاي شيعيان جمهوري آذربايجان

همشهري ديپلماتيك نوشت: جمهوري آذربايجان كه از آن به عنوان بزرگ ترين كشور منطقه قفقاز و دومين كشور شيعي دنيا ياد مي كنند، با شروع سال جديد ميلادي (2012) و در حالي كه بيست و يكمين سال استقلال خود را تجربه مي كند، به عضويت غيردائم شوراي امنيت سازمان ملل متحد انتخاب شده كه از لحاظ سياسي مي تواند مرحله نويني براي آن كشور محسوب شود.

عضويت جمهوري آذربايجان در شوراي امنيت، مردم مسلمان جمهوري آذربايجان را كه طي 20 سال گذشته، متأثر از نابساماني هاي جنگ قره باغ و پيامدهاي آن بوده اند، اميدوار كرده تا شايد اين كشور بتواند با بهره مندي از حضور خود در شوراي امنيت، گام هاي عملي براي آزادسازي قره باغ بردارد؛ موضوعي كه تاكنون كمتر شاهد آن بوده و در همه اين مدت، علاوه بر تحمل مشكلات طبيعي ناشي از اشغال و آوارگي حدود يك ميليون انسان، استفاده ابزاري دولت خود از مناقشه قره باغ نيز را به نظاره نشسته اند و بخش اعظم مطالبات فرهنگي و اجتماعي آنان با اشاره مقامات آذري به شرايط ناشي از بحران قره باغ، مواجه بوده است.

البته مشكلات مردم جمهوري آذربايجان، منحصر به وضعيت نابسامان ناشي از جنگ قره باغ نبوده و آنان هم اكنون با چالش هاي ديگري نيز مواجه هستند. يكي از مهم ترين چالش هاي فراروي شيعيان جمهوري آذربايجان، حاكميت تفكر لائيسم و سكولاريسم در اين كشور است.

دولت جمهوري آذربايجان به استناد قانون اساسي خود، دين را از دولت جدا مي داند و لذا هيچ اقدام عملي در خصوص تعميق باورهاي اسلامي و شيعي انجام نمي دهد. البته اين، همه ماجرا نيست. دولتمردان آذري حتي به ادعاي خود در خصوص انفكاك دين و دولت پايبند نيستند.

آنها با تأسيس كميته دولتي امور ديني و نيز تحت نفوذ درآوردن اداره روحانيت قفقاز، تلاش مي كنند از دين به عنوان ابزاري در راستاي پيشبرد سياست هاي داخلي و خارجي خود استفاده كنند. دولت جمهوري آذربايجان در كنار اين رويكرد، آموزه هاي اصيل شيعي را مورد هجمه قرار مي دهد و شيعيان عامل به مباني تشيع را با انواع اتهامات روانه زندان مي كند. محدوديت هايي مانند ممنوعيت صدور اسناد هويتي براي زنان محجبه، ممنوعيت حجاب در مدارس دخترانه، ممنوعيت تأسيس دفاتر مراجع، ممنوعيت فروش توضيح المسائل مراجع، ممنوعيت عزاداري خياباني، ممنوعيت فعاليت طلاب فارغ التحصيل حوزه علميه قم و... ازجمله چالش هاي شيعيان دومين كشور شيعي دنيا محسوب مي شوند.

بر اساس قوانين جاري جمهوري آذربايجان، روحانيون آذري حق كانديدا شدن در انتخابات مختلف را ندارند. احزاب و تشكل هاي شيعي با انواع محدوديت ها مواجه هستند؛ به طوري كه مهم ترين تشكل شيعي كه حزب اسلامي جمهوري آذربايجان است، چند سال پس از اخذ مجوز فعاليت از سوي دولت، غيرقانوني اعلام شد و همواره تحت فشار قرار گرفته و در حال حاضر نيز رئيس و ده ها نفر از اعضاي آن در زندان به سر مي برند. ساختار سياسي دولت از نهاد رياست جمهوري گرفته تا كوچك ترين واحد دولتي به گونه اي است كه شيعيان معتقد به آموزه هاي اصيل شيعي، امكان ورود در آن را ندارند، تأسف بار اين است كه حتي وجود هرگونه نماد ديني در ادارات دولتي اين كشور هم ممنوع است.
مشكل بعدي شيعيان جمهوري آذربايجان، عدم برخورداري آنها از رسانه هاي تصويري است، تأسيس شبكه تلويزيوني با رويكرد شيعي در جمهوري آذربايجان ممنوع است و در مقابل شبكه هاي دولتي و خصوصي فعال، عموما با خط گيري از صهيونيست ها در حال تبليغات ضدايراني و ضدشيعي هستند كه فعالان شيعي را با انواع مشكلات مواجه مي سازد. البته ديگر فعاليت هاي رسانه اي شيعيان در فضاي مجازي و... نيز با انواع محدوديت ها روبروست.
عدم رعايت قواعد دموكراسي از سوي محافل دولتي، مشكل ديگر شيعيان اين كشور است. فعالان شيعي كه با انواع اتهامات واهي دستگير مي شوند، نه بر اساس قانون بلكه بر اساس سلايق نيروهاي امنيتي و... مجازات مي شوند و حتي خانواده و نزديكان آنها نيز در معرض انواع فشارهاي اجتماعي قرار مي گيرند. دستگيري رئيس حزب اسلام و حتي تعدادي از منسوبين وي به دليل سخنراني انتقادآميز و صدور حكم 12 سال حبس براي دكتر صمداف، پس از ماه ها بازي سياسي در همين راستا، قابل ارزيابي است.
نفوذ صهيونيست ها در اركان سياسي، فرهنگي و رسانه اي جمهوري آذربايجان، يكي ديگر از مشكلات مردم مسلمان جمهوري آذربايجان است. اظهارات برخي كارشناسان مستقل آذري كه اعتقاد دارند كشورشان پس از رهايي از دست كمونيست ها دچار مصيبت بزرگ تري به نام صهيونيست ها شده، عمق مساله را نشان مي دهد.
البته شيعيان جمهوري آذربايجان با وجود رويارويي با چالش هاي ياد شده، به دليل پتانسيل بالقوه مكتب تشيع و آموزه هاي ارزشمند آن، توانسته اند در عرصه هاي گوناگون به موفقيت هاي زيادي دست يابند. هم اكنون در حوزه سياست، قوي ترين جريان مقابل دولت، شيعيان هستند و اين واقعيتي است كه خود دولتمردان آذري بدان معترفند و البته مقايسه عملكرد دولت با مخالفان غربگرا و شيعيان نيز اين واقعيت را بعينه نشان مي دهد. البته عدم ورود شيعيان معتقد به آموزه هاي اصيل شيعي به اركان سياسي اعم از دولت و مجلس به دليل اختناق حاكم، موضوع ديگري است. در حوزه هاي فرهنگي و اجتماعي نيز موقعيت شيعيان جمهوري آذربايجان جايگاه ارزشمندي است.

آنان با وجود آن همه محدوديت هاي دولتي، توانسته اند اقدامات خوبي در عرصه ايجاد رسانه هاي مجازي و حتي رسانه هاي مكتوب انجام دهند. شايد مهم ترين نمود جايگاه فرهنگي، اجتماعي و حتي سياسي شيعيان جمهوري آذربايجان، مقاومت سرسختانه آنان در مقابل اقدامات ضدديني دولت باشد.

مقاومت دليرانه و پيروزي مردم شيعه در مقابل برخي اقدامات ضداسلامي دولت جمهوري آذربايجان ازجمله تلاش دولت براي ممنوعيت پخش اذان از مساجد يا تأسيس پارك دوستي رژيم صهيونيستي در باكو يا تخريب مسجد فاطمه زهرا(س) به خوبي گوياي رشد فرهنگي، اجتماعي و سياسي شيعيان اين كشور است.

البته نهضت حجاب كه پس از ممنوعيت حجاب اسلامي در مدارس جمهوري آذربايجان و به دنبال سخنراني انتقادآميز دكتر صمداف، رئيس حزب اسلام در دوم ژانويه سال 2011 ميلادي آغاز شده و تاكنون ادامه دارد، ضمن اينكه جايگاه شيعيان را ارتقا بخشيده، استحكام اراده و عمق باورهاي آنان را نيز نشان مي دهد.

در كنار همه اين مسائل، آنچه براي محافل علمي، پژوهشي و رسانه اي ايران شايسته توجه است، تلاش برخي محافل آذري در راستاي تأثيرگذاري منفي بر روابط فرهنگي ايران و جمهوري آذربايجان به عنوان دو كشور شيعي است. اين محافل كه نشانه هاي وابستگي آنان به صهيونيسم بين الملل كاملا مشهود است، سعي مي كنند با كمك به وضع قوانيني مانند ممنوعيت تبليغ ديني توسط روحانيون تحصيلكرده درخارج از جمهوري آذربايجان كه در عمل براي محدود كردن روحانيون تحصيلكرده در ايران وضع شده و نيز جلوگيري از لغو رواديد سفر ايرانيان به اين كشور با وجود اقدام يك طرفه ايران در اين خصوص و نيز انجام اقداماتي مانند اخراج برخي نمايندگان رسانه اي و فرهنگي ايران از آن كشور، مانع افزايش روابط فرهنگي بين ايران و جمهوري آذربايجان شوند.

لذا آنچه در اين ميان مهم به نظر مي رسد و بيداري اسلامي موجود در جهان اسلام نيز به آن اهميت مضاعفي بخشيده، رسالت سنگين نخبگان علمي، فرهنگي و رسانه اي كشور در راستاي تقويت روابط با محافل دانشگاهي، فرهنگي و اجتماعي جمهوري آذربايجان است تا از طريق ارائه راهكارهاي نظري و عملي براي تعميق باورهاي مذهبي و پويايي فرهنگ و هويت تاريخي مردم مسلمان اين كشور، شاهد افزايش روابط همه جانبه دو كشور همسايه و برخوردار از تاريخ و فرهنگ مشترك باشيم.